Kilka słów o lateralizacji

Kilka słów o lateralizacji

Lateralizacja to przewaga dominacji lewej lub prawej strony ciała odnosząca się do ucha, oka, ręki i nogi. Za dominację stronną odpowiedzialna jest przeciwległa półkula mózgu. Co to znaczy?

Mózg składa się z dwóch półkul mózgu połączonych spoidłami międzypółkulowymi. Przekazują one informacje pomiędzy dwiema półkulami, a każda z nich charakteryzuje się swoistą specjalizacją dotyczącą przetwarzania konkretnych, określonych informacji.  (więcej http://patronus.waw.pl/?p=13986)

Stosując ogromne uproszczenie, można stwierdzić, że lewa półkula mózgu odpowiedzialna jest za mowę i funkcje językowe. U większości ludzi to właśnie ta półkula mózgu jest lepiej rozwinięta, co zatem wpływa na sprawniejsze działanie prawej strony ciała. U osób lewostronnych (8-15% ludności) silniej rozwinięta jest prawa półkula mózgu, a sprawniej działa lewa strona ciała.

Jakie są rodzaje lateralizacji?

  • lateralizacja prawostronna: prawe ucho, prawe oko, prawa ręka, prawa noga
  • lateralizacja lewostronna: lewe ucho, lewe oko, lewa ręka, lewa noga
  • lateralizacja skrzyżowana: brak wyraźnej dominacji jednej ze stron ciała; dominują części ciała po przeciwnych stronach w różnych kombinacjach np. prawe ucho, prawe oko, lewa ręka, lewa noga
  • lateralizacja nieustalona: brak przewagi dominacji żadnej ze stron ciała; czynności wykonywane są naprzemiennie: raz lewą a raz prawą częścią ciała

Który typ lateralizacji jest „najlepszy”?

Najogólniej mówiąc, dzieci prawo i lewostronne dzięki jednorodnej lateralizacji mają największą szansę na harmonijny rozwój. Są istotne różnice pomiędzy osobami praworęcznymi i leworęcznymi jednak jest to temat na zupełnie inny artykuł. Najbardziej problematyczna jest lateralizacja skrzyżowana i nieustalona. To właśnie one wymagają rozpoczęcia pracy terapeutycznej w celu zmniejszenia lub wyeliminowania narastających z wiekiem trudności.

Nieustalona lateralizacja jest jednym z czynników ryzyka wystąpienia u dziecka specyficznych trudności w nauce czytania i pisania (czyli zaburzeń rozpoczynających się od przedrostka “dys-” : dysleksja, dysgrafia, dysortografia, dyskalkulia). Niekształtne litery w nierównych odstępach, opuszczanie linijek w czasie pisania albo zamiana kolejności liter, opuszczanie sylab oraz wyrazów w czasie czytania, problemy z gramatyką to tylko kilka przykładów konsekwencji zaburzeń lateralizacji. 

Zarówno lateralizacja skrzyżowana jak i lateralizacja nieustalona może utrudnić nabywanie szkolnych umiejętności i wywołać u dziecka wiele nieprawidłowości takich jak: 

  • zaburzenia zachowania
  • mniejsza sprawność ruchowa
  • trudności w wykonywaniu czynności dnia codziennego
  • niska sprawność motoryczna dłoni
  • niechęć do rysowania i pisania
  • zaburzenia pamięci słuchowej
  • problemy z artykulacją
  • niezdarność
  • nieprawidłowy chwyt narzędzia pisarskiego
  • zaburzenia koordynacji wzrokowo-ruchowej
  • mylenie stron lewa-prawa
  • kłopoty z zasypianiem 
  • zaburzenia orientacji w przestrzeni
  • trudności w nabywaniu umiejętności czytania i pisania

Lewooczność związana jest z problemem z czytaniem w kierunku od lewej strony do prawej. Często pomijana jest cała prawa strona. Pojawia się problem z analizą i syntezą wzrokową (np, składanie obrazków z części) oraz mylenie podobnych liter i cyfr tj A-Y, M-W, 9-6

Obuoczność powoduje przekształcanie przeczytanych słów. Początek wyrazu odczytuje jedno oko, drugie oko końcówkę, a litery znajdujące się pośrodku są pomijane.

Oburęczność wpływa na osłabienie sprawności grafomotorycznej i ogólną niesprawność ruchową. Jest przyczyną trudności w nauce czytania i pisania: mylenie liter o podobnym kształcie: b-d, b p, d-g, n- u, pismo lustrzane. Wpływa również negatywnie na koncentrację. Oburęczne dzieci najczęściej uważane są za nadpobudliwe i mające trudność ze skupieniem uwagi. Ważne jest wspomnienie że posługiwanie się obiema rękami nie jest darem lub, jak często słyszę, objawem wysokiego poziomu inteligencji. Jest to sytuacja patologiczna, którą należy przerwać u małego dziecka.

Lewouszność wpływa negatywnie na wiele aspektów życia. Lewe ucho odbiera dźwięki mowy trochę później w porównaniu z uchem prawym. Występuje problem z pamięcią słuchową i sekwencjami słuchowymi, pomijane są sylaby lub głoski w usłyszanych wyrazach, a złożone komunikaty są trudne do zapamiętania lub powtórzenia.

Rodzice najczęściej spotykają się z terminem “lateralizacja”, gdy ich dziecko otrzymuje opinię dotyczącą gotowości szkolnej. Nierzadko zdarza się tak, że w opinii pojawia się stwierdzenie “lateralizacja skrzyżowana” bądź “lateralizacja nieustalona”, a Rodzic nie wie co wynika z tej informacji. 

Każdy rodzic powinien przeprowadzić krótki sprawdzian lateralizacji u swojego małego dziecka. Im szybciej zauważony zostanie problem tym szybciej można wprowadzić działania wspierające dziecko.

Jak samodzielnie zbadać lateralizację?

RĘKA

  • nie wręczaj widelca do ręki i nie kładź go w pobliżu jego ręki żeby nie sugerować wyboru – zawsze kładź przedmioty centralnie względem linii środka dziecka. sprawdź którą ręką sięgnie po widelec
  • tak samo zrób z kredką – połóż ją na środku kartki
  • zróbcie zawody w rzutach do kosza – sprawdź którą ręką dziecko rzuca małą piłeczkę
  • wrzucanie groszku do wąskiej butelki
  • przyjrzyj się którą ręką dziecko sięga po przedmiot położony na wysokości (np na komodzie)
  • podejdź do dziecka na wprost i podaj mu jakiś przedmiot – którą ręką po niego sięga?
  • wrzucajcie monety do skarbonki

UCHO (ważne jest to, aby to ucho wędrowało w kierunku przedmiotu a nie przedmiot do ucha; zadania muszą być wykonane bez użycia ręki dziecka)

  • słuchanie szumu muszelki znajdującej się w dłoni rodzica bądź leżącej na stole
  • sprawdzanie co dzieje się za drzwiami (przykładanie ucha do drzwi)
  • słuchanie tykania zegara leżącego na stole

dominacji ucha nie sprawdza się przy pomocy telefonu – dziecko może przyłożyć telefon do ucha po stronie dominującej ręki

OKO

  • zabawa w piratów: spoglądanie przez lunetę bądź rolkę od papieru
  • spoglądanie przez wizjer w drzwiach
  • zaglądanie do pudełeczka z małym otworem lub do butelki
  • spoglądanie przez dziurę wyciętą w kartce

NOGA

  • przekraczanie narysowanej przed stopami dziecka linii
  • wchodzenie i schodzenie po schodach
  • kopanie nieruchomo położonej przed dzieckiem piłki (ważne jest aby dziecko nie musiało podchodzić do piłki, bo wtedy użyje nogi która jest bliżej zabawki)
  • stanie lub skakanie na jednej nodze
  • wchodzenie na wyższy podest

Bardzo często w głowach Rodziców pojawia się pytanie: czy należy przestawiać dziecko leworęczne na prawą rękę?

Przestawianie ręki dziecka z zaburzoną lateralizacją na prawą stronę ma sens jedynie wtedy, gdy u dziecka dominuje prawe oko. Skrzyżowanie oka i ręki jest najbardziej szkodliwą kombinacją. Dominacja ręki i oka po tej samej stronie ciała zapewnia podstawę koordynacji wzrokowo-ruchowej ułatwiającej wykonywanie czynności manipulacyjnych i grafomotorycznych. Niejednorodna lateralizacja oko-ręka może opóźnić proces nabywania systemu językowego i powodować wady wymowy. 

W podjęciu takiej decyzji konieczne jest spojrzenie całościowe na dziecko. Istnieje bowiem wiele czynników wpływających pozytywnie lub negatywnie na podjęcie takiej decyzji.

Jeżeli nieprawidłowej lateralizacji nie towarzyszą dodatkowe zaburzenia jak te podane powyżej to nie należy od razu popadać w popłoch. W przypadku wątpliwości Rodzice zawsze powinni skonsultować się ze specjalistą ponieważ samodzielna ingerencja w dominację stronną dziecka może doprowadzić do poważnych konsekwencji w dalszym jego rozwoju. Pełnej oceny lateralizacji dokonuje tylko specjalista i to on w razie potrzeby proponuje Rodzicom dalsze kroki terapeutyczne.